ادارى چون كاتبى و ديواندارى ، تا مناصب دولتى مثل وزارت و امارت را شامل مىگرديد . پيشتر دربارهء فعاليت‌هاى شيعيان در مناصب دربارى و حكومتى سخن گفته و اشاره شد كه برخى شيعيان كه با خاندان‌هاى بزرگ و برجسته اين عصر وابستگى داشتند ، در تشكيلات دولتى عباسيان مناصب و مشاغل مهمى چون امارت ، وزارت ، فرماندارى ، رياست ديوان‌ها و . . . را به عهده مىگرفتند . بايد اضافه كنيم كه علاوه بر موارد مذكور بعضى نيز در كارهاى قضايى اشتغال داشتند و در برخى شهرها قاضى بودند ، « 1 » و عده‌اى در دربار حكام محلى ، به مشاغل ديوانى مىپرداختند . « 2 » پيشوايى جامعه شيعه دوران غيبت تحول جديدى در امر مرجعيت و پيشوايى شيعيان پديد آورد . پيش از غيبت امام دوازدهم ، تنها مرجع مطمئن و مورد اعتماد شيعيان در امور دينى ، و حتى غيردينى ، امامان عليهم السّلام بودند و اگر منابع و مراجع ديگرى نيز مورد توجه شيعيان بود ، وثاقت و قابل اعتماد بودن خود را با تأييد و تقرير از ائمه عليهم السّلام يافته بودند . غيبت امام دوازدهم ( عج ) گرچه به‌معناى فقدان امام نبوده و نيست ليكن شيعيان به مرجع ذى صلاحى در امور دينى خود نياز داشتند كه در حل مشكلات و مسايلشان به او مراجعه كنند . اين مشكل با تعيين سفيران و نائبان ، از طرف امام عليه السّلام بر طرف شده بود ؛ اما عوامل مختلفى ، كه مهم‌ترين آن‌ها را مىتوان ناآگاهى و عدم پيوند با عالمان و ياران نزديك امام عسكرى عليه السّلام دانست ، سبب شد تا عده‌اى از شيعيان در امر امامت و پيشوايى دينى ، دچار سردرگمى شوند . اين وضعيت كه در روايات معصومين و نيز در سخنان عالمان اين عصر ، از آن به « حيرت » تعبير و

--> ( 1 ) . همان ، ص 267 . ( 2 ) . همان ، ص 80 .